Etiket: yüksek lisans

✍️ Nereden Çıktı Şimdi Bu Tez Konusu Bulma İşi?

“Bu tez işini nasıl halledeceğiz abi? Hocanın odasına beş fikirle gittim hiçbirini beğenmedi. ChatGPT‘ye ‘bana en kolay biten tez konusunu bul’ dedim. Daha neler neler?” Siz bunlara benzer söylediklerinizi ve duyduklarınızı yorumlar kısmına yazarsınız.

Bahar döneminin gelişiyle beraber akademik takvimde tezler, bitirme projeleri ve araştırma önerileri gündemin ilk sırasına oturur. Tez ve araştırma konusu belirleme süreci, akademik yolların temel taşlarından. Bazılarımız dersi geçip kısa yoldan diplomaya ulaşmak, bazılarımız yüksek lisans veya doktoraya kapı açmak, bazılarımız tezi bitirip işe girmek, bazılarımız ise akademik kariyer basamaklarında tırmanmak adına bu çileli yollardan geçiyoruz. Bu yazı yayıma hazırlandığı sıralarda “Şu tezi bitirip yurt dışı eğitime yelken açayım” diyenlerimizin sayısı da az değildir.

Doğru bir araştırma sorusu oluşturmak; yapacağımız çalışmanın başarısını, bilimsel katkısını ve motivasyonumuzu doğrudan etkiler. Aslında bu süreci sadece bir ödev veya yükümlülük olarak görmek büyük bir yanılgı olur. Bir tez konusu seçmek veya araştırma problemi tanımlamak, hayatınızda uzun süre veya en azından belirlir bir süre sizinle yaşayacak bir akademik evlat katmaktır. Bugün seçeceğiniz konu, o çocuğun karakteridir. Bu çocuk nasıl büyüyecek? Geceleri ağlayıp uykunuzu bölecek mi? Her türlü uyutmaz tabii de, biraz daha fazla uyursunuz belki ana kuralları takip ederseniz. Kime benzeyecek? Yaşlandığınızda size bakacak mı? Geriye dönüp baktığımızda “Bu çocuk oldu” diyebilecek miyiz?

“İyi de hocam, benim öğrenci olarak şu anki bilgimle iyi bir araştırma başlığı bulmam mümkün mü?” Bu gayet içimizden geçebilecek bir soru. Bu soruya verilebilecek en iyi cevaplardan biri sanırım şöyle olmalı: Şu anki kapasitemiz dahilinde en iyisini bulalım. Sonrasını da zamanı geldiğinde düşünelim. Elbette bir lisans öğrencisinden, yüksek lisans ve doktora öğrencilerinden beklentiler farklı olacaktır. Aynı şekilde kariyerinin başındaki bir araştırmacı veya ortasındaki bir akademisyenin bakış açıları da aynı değil. Herkes kendine yakışanı bulup giymeli diyebiliriz. Ya da herkesin hayatına kimse karışamaz mıydı? :)

Genel olarak bu konularda söylenen ilk şey; sevdiğiniz ve merak ettiğiniz bir konu üzerinde çalışın çünkü eninde sonunda ondan nefret edeceksiniz. :) İlk bakışta duygusal anlamda mantıklı dursa da herkes için uygulanabilir olduğunu söylemek güç. Daha çok bitirme projeleri ve lisans tezleri için tercih ederdim bu anlayışı. Araştırma odaklı yüksek lisans ve doktora için konu seçimlerinde daha stratejik kararlar alınmalı diye düşünüyorum.

Ben hem lisansta bitirme projesi, hem yüksek lisans tezi hem de doktora tezi yazdım. Akademik kariyere devam ettiğim için de araştırma projeleri ve makaleler yazdım. Hepsinin kendine has özelliklerini gördüm ve zorluklarını yaşadım. Bu yazı serisinde bütün seviyeler için fikir verebilecek bir rehber oluşturmaya çalışacağım. Lisans tezi konusu nasıl bulunur? Bitirme projesi fikri ne olabilir? Yüksek lisans tezinde ne araştırmalıyım? Doktora tezinde konumu seçerken nelere dikkat etmeliyim? Bütün bu sorulara tek yazıda yanıt vermek imkansız. Bu süreci dört ayrı yazıda ele alacağız. İlk olarak her akademik düzey için geçerli olan genel prensipleri inceleyelim. Serinin devamı; lisans, yüksek lisans ve doktora öğrencilerine özel rehberler şeklinde gelecek. Kendi seviyenize uygun olanı seçip okuyabilirsiniz efenim. Tavsiyem hepsinin okunması elbette. Bunlardan alacağımız genel düşünme prensiplerinden faydalanmak ve paylaştığım tecrübelerden ilham almak en gerçekçi beklenti olacaktır.

🧬 Genel Araştırma ve Tez Konusu Belirleme Kriterleri

Her akademik düzeyde tez konusu bulmak, bitirme projesi konusu belirlemek ve bilimsel çalışmalarda araştırma sorusu oluşturmak için geçerli olan bazı temel noktalara değinelim.

❤️ İlgi Alanı ve Motivasyon

Araştırmacının konuya duyduğu merak, süreçlerdeki darboğazları aşmada önemli hale gelir. En azından yukarıda bahsettiğim gibi süreçlerin başında bir ara gazı verecektir bize. Bu noktada sadece dışarıya güzel görünen ya da popüler olan değil; sizi akademik olarak canlı tutacak, her gün yeni bir şey öğrenmek isteyeceğiniz bir araştırma alanı seçmek önemli olur. Mesela ben sağlık iktisadı çalışan bir araştırmacı olarak COVID-19 ile ilgili bir yayın yapmadım. Çünkü pandemi konusuyla ilgili olan bütün araştırma sorularına cevabım “evet”ti. O yüzden bu konuyla ilgili bir motivasyonum ve ilgim yoktu. Evet, COVID-19 sizin seçtiğiniz değişkenleri etkiledi. Milyonlarca insanın hayatının altını üstüne getiren bir olayın herhangi bir şeyi etkilememesi mümkün müdür? Ancak alakalı alakasız yüzlerce akademisyenin bu konuda yayınlar yaptığına şahit olduk. Yanlış anlaşılmasın, COVID-19 ile ilgili faydalı yayınlar da yapıldı ama sanırım büyük çoğunluğu yapılmasa da olurdu. Yayınların hepsinde etki bulunduğuna yemin edebiliriz ama kanıtlama işini size bırakayım. Hatta etki bulmayan yayın varsa okumak isterim. Bakın bir araştırma sorusu bulduk!

✨ Özgünlük ve Bilimsel Katkı

Seçilen konunun literatüre yeni bir bakış açısı veya farklı bir metodoloji sunarak katkı sağlaması beklenir. Bu, aynı malzemelerle ama farklı bir tarifle özgün bir yemek pişirmeye benziyor. Bazen de farklı bir tava veya tencere kullanmak da katkı sunabiliyor. Burada, beklenen katkı düzeylerinin her seviye için farklı olacağını belirtelim. Gönül ister ki hepimiz Nobel alacak katkılar yapalım ama hayat öyle ilerlemiyor. Küçük adımlarla yola devam etmek oldukça gerçekçi olur. Doktora öğrencilerine gösterilen bir çizim vardı ben öğrenciyken. Literatüre katkımızın ilgili çemberin sınırlarını bir nokta kadar ileri götürmek olduğu mesajını veriyordu. Ya da döneminde sınırları biraz genişleten bir hükümdar gibi düşünebilirsiniz. Hepimiz İstanbul’u fethedemeyiz sonuçta. Unutmayalım ki her çocuk değerli ama özel yetenekli olanların sayısı daha az. Sizinki mi? Sizin çocuk zeki ama çalışmıyor. :)

📊 Araştırılabilirlik ve Veri Erişimi

Bazen çok iyi araştırma konuları bulunabiliyor. Ancak konunun gerçekçiliği ve yapılabilir olma durumunu göz ardı etmemek gerekir. Nasıl yapacağız? Veri var mi? Yoksa toplanabilir mi? Toplanabilirse bütçe var mı? Daha birçok soru bizi bekliyor olacak. Dikkat ettiysek tek aşamalı bir süreçten bahsetmiyoruz. Birçok aşama ve hepsi zincir şeklinde birbirine bağlı olacak. Veri toplama süreçleri de planlanırken, konunun belirlenen süre ve imkanlar dahilinde araştırılabilir olması esastır. Veriye erişemediğimizde, çocuk gıdasız kalacak demektir. Gıdasızlığın çocukların kısa ve uzun dönem hayat çıktılarına etkisini inceleyen birçok çalışma var. Bakın nasıl bulduk bir araştırma sorusunu daha! :) Doktora sırasında araştırma konusu bulmakta zorlandığım zamanları hatırlıyorum. Birçoğundan veriye ulaşma imkanı olmadığı için vazgeçmek zorunda kaldım. Belki var olan verilerden ilgimi neler çekebilir diye başlasaydım süreçleri daha hızlı halledebilirdim. :)

🤝 Danışmanlık ve Uzmanlık Alanı

Tez ve araştırma konusu bulma meselesinde en önemli noktalardan biri danışmanınız ve ortak çalışma yapacağınız diğer araştırmacılar olacaktır. Tez danışmanı veya proje yürütücüsünün uzmanlık alanı ve konunun uyumu bütün süreci bir hayli etkiler. Danışmanların tez öğrencilerine konu önermesi de sıkça görülen bir durumdur. Danışman-öğrenci ilişkisi biraz da tango gibidir. Karşılıklı adımları dikkatli atmak, verilen sinyalleri doğru okumak ortaya çıkacak sahne performansınızı iyi bir gösteriye dönüştürebileceği gibi hayatınızı kabusa da çevirebilir. Aynı zamanda danışmanınız teziniz için bir çocuk doktoru olacaktır. Teşhisi o koyar ama çocuğu büyütecek olan sizsiniz. Çocuğa iyi bakarsanız az hastalanır ve doktora gitmekten de korkmaz. Mentorluk, koçluk ve danışmanlıkla ilgili yazımda ayrıntılara bakabilirsiniz. Ama tez danışmanı seçme konusunda ayrı bir yazı kaleme almam da iyi olabilir gibi geldi. “Kaleme alma” kısmını da “klavyeye almak” diye güncellemek lazım ama pek iyi olmadı sanki.

🌍 Uluslararası Standartlarda Araştırma Konusu Bulma ve Değerlendirme

Uluslararası akademik araştırmalarda kullanılan kriterler ve çerçeveler araştırmanızın kalitesini ölçmek ve çocuğunuza sağlık raporu oluşturmak için kullanılabilir. Kısaca üzerinden geçelim derim.

🧪 FINER Kriterleri ile Soruyu Test Etmek

FINER kriterleri araştırma sorularını ve dolayısıyla tez konularını değerlendirmek için yaygın olarak kullanılan bir çerçeve. Aklınıza gelen soruları bu süzgeçten geçirmek fayda sağlar diye düşünüyorum.

🛠️ Feasible (Uygulanabilir)

Bu araştırma mevcut kaynaklarla (zaman, bütçe, veri, uzmanlık) tamamlanabilir mi? Elimizdeki malzeme yemek yapmaya yetiyor mu? Şefimiz bu işi biliyor mu? Çoğumuz ilk başta dünyayı kurtarma motivasyonuyla gelebilir. “Hocam ben futbolun ekonomiye etkilerini araştıracağım.” Hangi futbol? Amerikan futbolu mu? Hangi ekonomi? Bunları takip edecek daha çok soru var ama devam edelim. Vazgeçtim, soru nasıl olmalıydı ona bakalım: “Hocam ben VAR sisteminin Türkiye Süper Ligi’nde verilen uzatma dakikalarına etkisini incelemek istiyorum.” Hah, işte bana bunlarla gelin! Ne yaptık peki? Konuyu daralttık ve yapılabilir hale getirdik. Burada büyükten önce, küçük düşünmek işimize yarayabilir.

Veri kısmından daha önce bahsetmiştik. Son birkaç dönemdir lisans öğrenci tez önerilerinde lisans eğitiminde genellikle yer almayan yöntemlerin listelendiğini görüyorum. Muhtemelen yapay zeka tarafından önerilen bu yöntemleri öğrenciler hiçbir fikirleri olmamasına rağmen kullanacaklarını söylüyorlar. O yüzden uzmanlık kısmında kendimize sormamiz gereken sorular var: Bu soruyu cevaplarken kullanılacak yöntemleri biliyor muyum? Bilmiyorsam, öğrenmeye hazır mıyım? Zaman ve bütçe üzerinde düşünülmesi ve plan yapılması gereken iki önemli nokta. Biz bu işi ne kadar sürede yapacağız? Ne kadar zaman ayırabiliriz? Özellikle çalışan öğrenciler için bu sorular kritik halde. Bu proje/tez için bütçeye ihtiyaç var mı? Varsa, nasıl kullanacağız? Bu konularda gerçekçi olmakta fayda var. Deneyleri tamamlamak bütçesi yetmeyince evindeki odayı kiraya veren doktora öğrencileri hatırlıyorum. Ben değil, bir arkadaşım. :)

🤩 Interesting (İlgi Çekici)

Akademik dünya ve başkaları bu problemi önemsiyor mu? Bu soru özellikle yayın yapılacaksa daha önemli hale geliyor elbet. “Who cares?” Bu meselenin muhatabı kim? Politika yapımına, iş dünyasına veya topluma etkisi olabilir mi? Doktora tezleri için de bunlar hayli geçerli olacaktır. Bitirme projeleri ve lisans tezlerinde sizin ve danışmanınızın ilgisi yeterli olur gibi geldi bana. Ama siz yine de sorun, danışmanınız en iyisini bilir diyelim. :)

🆕 Novel (Özgün)

Mevcut bulguları yeni bir bağlamda test ediyor mu? Ya da yeni bulgular, yöntemler geliştiriyor muyuz? Elbette burada literatürün iyi bilinmesi ve kapsamlı incelenmesi önemli hale geliyor. İşte yine danışmanınızın öneminin ortaya çıktığı bir yer. Burası doktora ve sonrası için daha “çokomelli”. Daha sonraki yazılarda bahsedeceğimiz gibi lisans için az olsa da olur, yüksek lisans için biraz olsa iyi olur seviyesinde seyredecek.

⚖️ Ethical (Etik)

Araştırma etiği tabii ki güvenilirlik için temel madde olacak. Araştırmanın dürüstlük, saygı ve sorumlulukla yürütülmesi gerekir. Son yıllarda dünyaca ünlü üniversitelerdeki araştırmacıların verileri manipüle ettiğine dair olaylarla sıkça karşılaşıyoruz. Türkiye akademik dünyasındaki etik sorunlara hiç girmeyelim şimdi. Ne diyorduk? Araştırmalarımızı ve tezlerimizi etik şekilde yapıyoruz. Katılımcı hakları ve temel etik standartlar korunuyor mu? “Anketlere kimse cevap vermiyor, acaba verileri ben mi doldursam?” Bu tünelin ucu Mahmut Hoca’ya çıkabilir, dikkat edelim.

🎯 Relevance (Bağlam)

Burada geçerlilik ve uygunluk kavramları öne çıkabilir. Sonuçlar gelecekteki araştırmalar için bir kapı açıyor mu? Araştırma gerçek dünya ile uyumlu mu? Yoksa kendimiz çalıp kendimiz mi oynuyoruz? İş dünyası, toplum refahı ve devlet politikaları için işe yarar bir şeyler sunuyor mu? Bunların çok büyük şeyler olması gerekmiyor. Ne demiştik, dünyayı kurtarmıyoruz. Küçük adımlar önemli ve küçük etkiler birikerek devam edebilir. İngilizce “So what?” sorusuna cevap verilmeli. Yani ne oldu şimdi? Ne öğrendik ve bu ne işimize yaradı? Attığımız taş ürküttüğümüz kuşa değdi mi? (Hiçbir şey olmasa da bir şeyler oldu mu? Kapattık parantez).

🔍 Araştırma Boşluğu (Research Gap) Tespiti

Literatürdeki boşlukları bulmak, akademik evladınıza özgün bir kimlik ve farklı beceriler kazandırmaktır. Bu, kalabalık bir caddede kimsenin henüz dükkan açmadığı o boş köşeyi bulmaya benzer. Araştırma boşluğu kavramının aslında pek çok farklı türü var. Burada en sık karşımıza çıkan ve işimize en çok yarayacak olanlara odaklanalım; geri kalanları keşfetmeyi de size bırakıyorum. Sonuçta literatür taraması yapabilen, ‘iz sürmeyi’ seven araştırmacılarsınız, haksız mıyım?

📚 Kapsamlı Literatür Taraması

Mevcut çalışmaların sonuç ve gelecek araştırmalar için öneriler bölümlerini inceleyip eksiklikleri tespit etmek iyi bir yöntemdir. Kendi makalelerimden birinde araştırmanın panel verilerle de yapılması gerektiğini yazmıştım. Birkaç sene sonra bir dergiden gelen hakemlik davetinde bu önerimin yapıldığını ve ilgili makalenin de değerlendirme için bana gönderildiğini gördüm.

📉📈 Çelişkili Bulgular

Farklı çalışmaların farklı sonuçlara ulaştığı alanları belirleyip bu alanda yeni bulgular ortaya koymak da diğer bir yaklaşımdır. Örneğin göç çalışmalarında bazı araştırmalar göçün pozitif etkilerini bulurken diğer grup da negatif etkilerini buluyor.

⚙️ Metodolojik Boşluklar

Mevcut bir araştırma problemi üzerine yeni bir yöntem denemek de sıkça görülen bir uygulama. Yeni veri analizi yöntemlerinin farklı alanlarda uygulanması son yıllarda karşımıza çıkıyor. Disiplinlerarası ve çok disiplinli çalışmaların çoğalmasıyla yöntemlerin farklı alanlara geçişi de hızlandı.

💃🕺 Popülasyon (Kitle) Boşlukları

Bilinen bir bulgu veya gözlemi farklı bir demografik veya coğrafi bağlamda incelemek de değineceğimiz son yöntem. Araştırmalar çoğunlukla Avrupa ve ABD ekseninde yapıldığı için buralardaki bulgular diğer ülkelerle örtüşmeyebiliyor. O yüzden farklı iklimler, kültürler ve toplumlardaki süreçlerin incelenmesi önemli katkılar sunuyor. Kendi araştırmalarımda da bu yönteme başvurduğum oldu. Sağlık ekonomisi alanında diğer ülkelerde gözlemlenen durumların Türkiye özelinde araştırmalarını yaptığım makalelerim iyi dergilerde yayımlandı.

⚠️ Dikkat: Yapay Zeka Çıkabilir!

Yukarıda bahsettiğimiz bütün süreçlerde Yapay Zeka 🤖 tuzağına düşmek günümüzün önemli sorunlarından. Her şeyi ChatGPT’ye soran ve çocuğu “bakıcıya” emanet eden bir ebeveyn olmak istemezsiniz diye düşünüyorum. Yapay zekanın araştırma süreçlerinde yardımcı olabileceği şeyler elbette var. Ama çocuğunuzla iyi ilişkiler kurmak, onu tanımak, yetiştirmek ve doktora götürdüğünüzde sorulacak sorulara cevap vermek sizin işiniz. Yapay zekaya “Bana öğrenci tezi için araştırma başlığı bul” diye sordum. Bulduğu bir tez başlığına bakalım: Üretken Yapay Zeka kullanımının beyaz yakalı çalışanların verimliliği ve ücret eşitsizliği üzerindeki etkisi: Türkiye Yazılım Sektörü Örneği. Şimdi, tez konusunu yazıda anlatmaya çalıştığımız kriterler üzerinde değerlendirin bakalım. Hangilerini geçiyor? Hangilerinde sınıfta kalıyor? Bu konu için ideal veri seti nedir, ona ulaşma şansınız var mı?

📝 Sonuç

Tez ve araştırma konusu belirleme işinin sadece bir başlık seçmek olmadığını görmüş olduk. FINER kriterleri, araştırma boşluğu tespiti ve doğru danışman veya mentor ile bu süreci sağlam temellere oturtmak gayet mümkün. Unutmayın ki ortaya çıkacak olan o “akademik evlat”, sizin gurur duyacağınız başarınız olacak. Bu süreçte kararlar alırken kendinize sorular sormayı ve dürüst cevaplar vermeyi ihmal etmeyin derim. İlgili sorularımızı bırakıp gidiyorum, kendi sorularınızı üretip bu literatüre katkıyla başlayabilirsiniz. Haydi kalın sağlıcakla.

• Ben tezimde tam olarak neyi araştırıyorum?
• Neden tezimde bu konuyu seçtim, literatürde ne eksik?
• Bu soruyu tezimde nasıl cevaplayacağım, uygun yöntem nedir?
• Tezimde ne tür verilere ihtiyacım var?
• Bu veriyi nasıl toplayacağım ve nasıl analiz edeceğim?
• Tezimde hangi aşamayı ne zaman bitireceğim?
• Bu tezde kiminle çalışacağım? Tezimi kim(ler)e beğendirmem gerekiyor?
• Bu tez işi beni nereye götürecek?

***

Yazı hakkında görüş ve düşüncelerimi paylaşmak istedim diyorsan, iletişim sekmesine uğrayıp formu doldurabilirsin.

Benimle iş birliği yapmak, mentorluk, koçluk veya akademik danışmanlık hizmetlerim hakkında daha fazla bilgi almak ve fiyatlandırma detaylarını öğrenmek için iletişim sekmesinden bana ulaşabilirsin.