Blog

Bir arabanın içinden görünen, ön camda dünya haritası ve seyahat rotaları ile fütüristik bir manzaraya doğru ilerleyen insan figürleri illüstrasyonu.
BLOG, YURT DIŞI EĞİTİM

Yurt Dışı Eğitim: Genel Bakış

Tekin Kose

🌀Bir Kaçış mı, Arayış mı, Yoksa Sadece Bir Yarış mı?

Şu an bu satırları okuyorsanız, muhtemelen zihninizde bir bavulu toplamaya başladınız. “Bu ülkede yaşanmaz, kapağı yurt dışına atalım” fısıltıları kulaklarınızda çınlıyor olabilir. Bulunduğumuz yerlerden sıkılma, daralma ve kaçıp gitme hislerinin sadece bugüne özgü olmadığını biliyoruz. Hareket ve arayış içinde olmak aslında doğamızın bir parçası.

Teknoloji toplumunda bu hareketliliğin azaldığını düşünsek de, tarihsel olarak rahatsızlık ve keşif arzularının tetiklediği o arayışeylemi, hayatta kalma çabalarımızın bir sonucudur. Peki, bir şeylerden mi kaçıyoruz yoksa global kariyer rotası gibi yeni bir şeyler mi arıyoruz? Bu sorunun cevabını size bırakıyorum, ne de olsa aklı başında insanlarsınız.

Ancak hem kaçarken hem de ararken bir yarış halinde olduğumuz gerçeğini de görmemiz gerek. Bir klişe olarak “Elin oğlu/kızı Amerika’ya gitmiş, benim neyim eksik, hatta fazlam var” düşünceleri kafanızdan geçiyor olabilir. Sizin geçmese de etrafınızda bu cümlelere ne kadar sık denk geldiğinizi hepimiz biliyoruz. Ben lisedeyken Ruhsar dizisinde, hiç görmediğimiz ama annenin oğlunu kıyaslamak için sürekli kullandığı bir Ruşen Amca’nın oğlu Sedat vardı.

🔄 Yurt Dışı Eğitime Bakışın Değişimi: “Gidelim Ama Dönecek miyiz?”

Sedat iş bulur, Sedat zengin olur, Sedat evlenir, çocuk yapar, terfi alır… Annenizin istediği eylem neyse, Sedat onu çoktan yapmıştır ve bir siz geride kalmışsınızdır. Bazen yarıştığımız kişiler “elin oğlu” değil, en yakınımızdakilerdir. Siz kendi Sedat ya da Seda’larınızı benden daha iyi bilirsiniz. İşte tüm bu kaçış, arayış veya yarış sancılarının çözümü bazen yurt dışı eğitim seçeneklerinde aranıyor.

Önceki nesillerde yurt dışı eğitime bakış; “Gidelim, görelim ve geri gelip memlekete katkı yapalım” felsefesi üzerine kuruluydu. Ancak son yıllarda bu durum; “Gidelim, görelim, belki ileride geri döneriz” düşüncesine evrildi.

Kendi tecrübemi buna kanıt olarak sunabilirim: İlk yurt dışı başvurularım ABD’deki PhD (doktora) programları içindi. O dönemde benim ve birçok arkadaşımın aklında “Diplomamızı alıp belki biraz çalışır, sonra Türkiye’ye döneriz” fikri vardı. Birçoğumuz bunu yaptık da. Ancak Türkiye’ye döndükten bir süre sonra “Tekrar gidelim, belki emekli olunca döneriz” düşünceleri oluşmaya başladı. Nasıl o noktaya geldik? İşte bu, başka bir yazının konusu. Bu mesele ekonomik, sosyolojik ve psikolojik derin incelemeler gerektirir; belki aramızdan birileri bunu bilimsel olarak çalışıyor veya çalışacak.

Yer seviyesindeki ışıklı bir labirentten çıkıp sisli dağlara ve parlak bir gökyüzüne doğru ilerleyen koşan figürler.
Labirentin içinden sıyrılıp kendi zirvenize giden yolu bulmalı.

🛰️ Virajdaki Sürücü: 5N Sorusu ile Teşhis

Yurt dışı eğitim başvurusu yapmak, hayatınızdaki en kritik virajlardan biridir. Pek çok seçim ve kararın yanı sıra, titiz bir süreç yönetimi gerektiren ve çeşitli sonuçlar doğuran bir adımdan bahsediyoruz. Böyle söyleyince insan biraz korkuyor, değil mi? Evet, biraz çekinmek lazım ama elbette devam edeceğiz. Bu viraja nasıl bir yolda, hangi arabayla, kaç km hızla ve kimlerle girdiğiniz hayati öneme sahip. Ama unutmayın: Sürücü koltuğunda siz olmalısınız. Arabasıyla viraja girerken uyuyakalan ya da çevresindeki her şeyi bildiğini iddia eden o “kalabalık konvoyla” yola çıkan örneklere çok rastlıyoruz. Şoför koltuğunda olmanız, elbette yalnız süreceğiniz anlamına gelmez. Yan koltuğunuzda size ilham verebilecek mentor, koç veya danışmanlar olabilir. Piyasada yurt dışı eğitim danışmanlığı seçenekleri gereğinden fazla gibi ama asıl mesele kalabalığın kendi stratejinize ve hedeflerinize en uygun olanı bulmak.

Lisans, yüksek lisans veya doktora; hangi seviyede olursak olalım, her yurt dışı eğitim yolculuğu birkaç ana sütun üzerinden inşa ediliyor. Bunları netleştirmeyi erteleyip doğrudan başvuru süreçlerine dalmak, gideceğiniz yeri bilmeden şoför koltuğuna oturup gaza basmaya benzer. “Ya nasip kısmet, yol bizi nereye götürüyorsa oraya gidelim” felsefesi kulağa romantik gelse de, gerçek hayatta hiç ummadığımız (ve pek de hoşlanmadığımız) sonuçlara neden olabilir.

O yüzden; pusulalar, rotalar, navigasyonlar veya haritalar önceden hazırlanmalı. Ne demişler: “Nereye gideceğini bilmeyen gemiye rüzgar bile yardım edemiyor.” Tabii bizim durumumuzda rüzgar; burslar, kabul mektupları veya vize kolaylıkları oluyor. Pusulanız bozuksa rüzgar sizi sadece kayalıklara daha hızlı çarptırır.

Yurt dışı eğitim yolculuğunda şu 5 ana soruya cevap vermemiz gerekiyor:

  1. Ne istiyoruz? (Lisans, Yüksek Lisans ve Doktora için cevaplar bambaşkadır.)
  2. Neden istiyoruz? (Cevap, “kaçış” veya “yarış” düzeyinden çıkarsa çok daha mutlu oluruz.)
  3. Nasıl yapacağız? (Yöntem ve araçlar çok çeşitli. Hatta “nasıl yapmamalı?” kısmını da düşünmek lazım. Yapay zeka size cevap sunabilir ama o cevapla siz ne yapacaksınız?)
  4. Ne zaman? (Duruma ve kişiye göre en çok değişkenlik gösteren taraf burası, üzerine sizin çalışmanız gerekiyor.)
  5. Nerede istiyoruz? (Aşağıda detaylandıracağımız bir nokta ama bu sorunun cevabı aslında yukarıdaki ilk dört soruya verdiğiniz yanıtlarla şekillenecek.)

Bu yazıda, karanlık bir labirent gibi gözüken süreçlere kendi tecrübelerimden yola çıkarak ufak bir mum yakmaya çalışacağım. Yukarıdaki soruların cevapları için düşünme pratikleri yapacağız. Ama unutmayın; arabayı siz süreceksiniz. Tabii burada durup bir bakmak lazım; kiminizin altında son model bir araç var, kiminizinki biraz eski, sürekli su kaynatıyor, kiminizin ise henüz bir arabası bile yok, yaya olarak yola çıkmış durumda. Bazılarınız ise çoktan yola koyulmuş, ilk benzincide mola vermiş, yolu anlamaya çalışıyor. Şartlarınız ne olursa olsun, o direksiyonun sorumluluğu sizde.

Yani günün sonunda, “Navigasyon yanlış yönlendirdi hocam“, “Trafik çoktu“, “Araba su kaynattı” gibi bahanelerin arkasına sığınmak yerine; kendimize ve hayatımıza yön vermenin o ağır ama güzel sorumluluğunu bir zahmet üzerimize alalım.

Hayatın şoför koltuğundan kaçıp arka koltuğa geçmeye çalışmayalım; orada yer yok, zaten orayı da valizler (ve o hiç görmediğimiz ama hep kıyaslandığımız Ruşen Amca’nın Oğlu Sedat’ın başarıları) kaplamış durumda. Kendi rotamızı kendimiz çizelim; en kötü ihtimalle yanlış yola gireriz ama “Ben sürdüm, ben girdim” demenin tadı da bir başkadır. Hem bakarsınız yanlış yol, bizi en doğru manzaraya çıkarır, değil mi?

Güneşli bir günde virajlı bir yolda ilerleyen kadın sürücünün araç içi perspektifi; dikiz aynasında yansıyan gözleri ve ufuktaki dağ manzarası.
Kendi hayatınızın ve kariyerinizin rotasını çizerken şoför koltuğunda mıyız?

🌍 Rotamızı Belirleyelim: Hugo, Patikalar ve Ülke Seçimi

Yukarıda da dediğim gibi, “Nerede istiyoruz?” sorusunun cevabı aslında bir boşlukta asılı değil. Bu cevap; ne istediğiniz, neden istediğiniz ve hangi imkanlarla (nasıl) yola çıktığınızla doğrudan şekilleniyor. Eğer “neden” sorusuna “akademik derinlik” cevabını verdiyseniz rotanız bir yere, “hızlıca iş hayatına atılmak” dediyseniz bambaşka bir yere kırılacak. Yani pusulanız, diğer sorulara verdiğiniz samimi cevapların birleşimiyle size yön gösterecek.

Ben ortaokuldayken Hugo vardı. Telefonun tuşlarıyla yönlendirdiğimiz o cefakar kahraman her oyunun başında sorardı: “Nereye çufçufluyoruz?” Ülke seçimi sadece haritada bir nokta belirlemek değil, kendi ruhunuza ve yaşam tarzınıza uygun bir yer bulmaktır. İngilizce dışında bir dil öğrenmek ist iyor musunuz? Almanya’nın suyu temiz midir? Fransa sahilinde yüzülür mü? Ben, “nereye?” sorusuna üç element üzerinden bakmanızı öneriyorum: Hava, Toprak ve Su.

🌤️ Hava (İklim)

“Ben kimim ve hangi iklimde çiçek açarım?” sorusuna dürüstçe cevap verin. Yağmuru sevmiyorsanız Londra sizi üzebilir. Sessizlik arıyorsanız New York’un gürültüsü başınızı ağrıtabilir. Dağları seviyorsanız İsviçre ruhunuzu dinlendirebilir; eğer sıcak havalar ve sahiller size hitap ediyorsa Akdeniz kıyıları sizi cezbedebilir. Kendi tecrübemden biliyorum; İskoçya’yı çok severim ama Temmuz’da kalorifer açmak fikriyle dağlarda gezme aşkı arasında hep ikilemde kalırım. ABD’nin -30 ve +40 derece uçlarını gördükten sonra, havanın ne kadar kritik bir kriter olduğunu anladım.

🌱 Toprak (Ekonomik Şartlar ve Kariyer)

Gideceğiniz ülkedeki eğitim sisteminin işleyişi, maliyetler, mezuniyet şartları ve en önemlisi mezuniyet sonrası çalışma izni gibi parametreler, oradaki hayatınızın en kritik parametreleri olacaktır. Yani “toprak” dediğimiz şey; sadece bastığınız yer değil, oradaki yaşam maliyetleri, uluslararası öğrencilere bakış ve size tanınan (veya tanınmayan) imkanların bütünüdür.

Burada bir parantez açalım: “Türkiye’den çıkayım gideyim de, orada her türlü idare ederim” gibi bir yaklaşımla yola çıkmak, sizi çok geçmeden büyük bir hayal kırıklığına uğratabilir. Nasıl bir hayata karışacağımıza dair hazırlıklı ve bilinçli olmanın kimseye bir zararı olmaz; aksine sizi hayatta tutar. Örneğin, son yıllarda gelişen göç karşıtı politikalar hem öğrenciler hem de çalışanlar için iş bulma ve yaşam şartlarını giderek zorlaştırıyor.

Özellikle ABD ve İngiltere, hem öğrencilik şartlarını hem de mezuniyet sonrası çalışma izni sürelerini ciddi şekilde zorlaştırmaya devam ediyor. Bu durumun diğer ülkelere de sirayet etmesi ne yazık ki kaçınılmaz görünüyor. Tabii ki dünyadaki her şeyi kontrol etmemiz mümkün değil; ancak farkındalıkla ve stratejik hareket etmenin faydalarını da yok saymayalım. Bu şartların dinamik olduğunu, yani her an değişebileceğini unutmamak gerekiyor.

Hatta size taze bir örnek vereyim: Ben bu yazıyı kaleme alırken, Birleşik Krallık yolculuğumun başında 5 yıl olan kalıcı çalışma izni şartının 10 yıla çıkarılması konusu üzerine hararetli tartışmalar ve çalışmalar devam ediyor. Yani toprak sürekli yerinden oynuyor; o yüzden bastığınız yerin sağlamlığını kontrol etmeden ağır yüklerin altına girmeyin derim.

💧 Su (Dil, Kültür ve Günlük Yaşam)

Gelelim son maddemize… Gideceğiniz ülkede “su gibi” akabilecek misiniz, yoksa suyun içinde yabancı bir madde gibi mi kalacaksınız? Günlük yaşam kültürü nasıldır? Kültürel değerler sizin değerlerinizle uyumlu mu? İngilizce dışında kullanılan yerel dile ne kadar hakimiz; daha da önemlisi, o dili öğrenmek istiyor muyuz ve bunun için ter dökecek miyiz?

Şu soruları birer “aklımızı başımıza devşirme” egzersizi olarak düşünelim:

  • Almanya’da komşunuzun, “Bu çöpü yanlış yere atmışsın!” diye başınızın etini yemesine hazır mısınız? Pazar günleri marketlerin kapalı olmasına hazırlıklı mısınız?
  • İngiltere’de öğle yemeğini geçiştirmek için her gün bir sandviçe talim etmeye ne dersiniz? Bir banka hesabı açmanın bazen akademik kabul almaktan daha zor olduğunu ve günlerce uğraşabileceğinizi biliyor musunuz? Birleşik Krallık’ta sıkça rastlanan o meşhur kısır döngüye mısınız? Yerleşik bir adresiniz olmadan banka hesabı açtıramaz, banka hesabınız (ve dolayısıyla yerel ödeme geçmişiniz) olmadan da düzgün bir ev tutamazsınız. Bu yumurta mı tavuktan, tavuk mu yumurtadan paradoksu, sabrınızın ilk büyük sınavı olur.
  • Bazı yerlerde ev bulmanın, açlık oyunlarına benzer bir rekabet içerdiğini, bazen bir oda/ev görmek için 50 kişiyle sırada bekleyeceğinizi biliyor musunuz? Emlak piyasasının sizin bildiğiniz piyasalardan olmadığını keşfe hazır mıyız?
  • Her şeyin haftalar öncesinden randevulu olduğunu gördüğünüzde kendinizi yalnız hissedecek misiniz? Yurt dışında “hayatın akışına kapılmak” kavramı, yerini haftalar öncesinden takviminize işlenmiş randevulara bırakır. İngiltere’de bir pub’da yer bulmak bile önceden rezervasyon gerektiren stratejik bir hamleye dönüşebilir.
  • Amerika’da, eğer New York gibi bir yerde değilseniz, arabasız yaşamanın aslında “yaşayamamak” olduğunu biliyor muyuz?
  • Avustralya’da evinize davetsiz bir kanguru ziyareti olursa ne yaparsınız? (Ben olsam ne yapacağımı bilmiyorum.)

Gideceğiniz ülkenin insanları doğrudan iletişim mi seviyor yoksa dolaylı yollar mı hakim? Bu tür soruları oldukça çoğaltmanızı ve üzerinde ciddiyetle düşünmenizi öneririm. Benim genel bakışım şudur: Bulunduğunuz ülkenin yerel yaşamına mümkün olduğunca ayak uydurmaya hazır olun. Bakın kendimden örnek vereyim; en son geçen haftalarda, o bitmek bilmeyen güneşsiz günlerin ardından birkaç saat güneş görünce, kendimi bir anda gerçek bir İngiliz gibi dışarı attığımı fark ettim. Dünya için küçük ama benim için büyük bir adım oldu bu adaptasyon süreci. Ha, bu arada çayımı artık sütlü içtiğimi söylemiş miydim? Söylemediysem de o da burada dursun. :)

🗺️ Rotamızı Belirleyelim: Popüler Duraklar

Türkiye’den yurt dışı eğitim denince akla gelen ilk duraklar elbette ABD ve Birleşik Krallık oluyor. İkisinin ortak noktası çok ama farkları da bir o kadar derin. Aslında başlı başına bir karşılaştırma yazısını hak ediyorlar (belki başka bir yayında buna da değiniriz). Şunu baştan söyleyeyim: “Yurt dışı eğitim için en iyi ülke şudur” diyebileceğimiz sihirli bir cevap yok. Ülkeler; akademik kalite, burs olanakları kariyer fırsatları ve yaşam şartlarıyla birbirlerinden ayrılıyorlar.

Gelin, popüler rotalara biraz bakalım:

🦅 Amerika Birleşik Devletleri (ABD)

Sıralamalarda en tepedeki üniversitelerin çoğu burada. Araştırma ve teknoloji imkanları geniş olsa da yaşam ve eğitim masrafları cüzdanı biraz yorabilir.

  • Eğitim Sistemi: Lisans genelde 4 yıl, Yüksek Lisans 2 yıl, PhD ise 4-6 yıl sürer. Burada sınav odaklı bir sistem hakimdir; yani kütüphanede sabahlamaya alışık olmanızda fayda var. Lisanstan sonra doğrudan PhD’ye başlamak da oldukça yaygındır.
  • Burs Olanakları: Doktoraya kabuller çoğunlukla burslu olur (ben de yurt dışı burs ihtiyacım nedeniyle sadece ABD’ye başvurmuştum). Eskiden burssuz veya şartlı kabuller azdı ama son yıllarda işler değişti. Lisans ve Master için burs bulmak ise biraz daha zordur. Genellikle kendi kaynağınızı veya yurt dışı bursları (Fullbright vb.) bulmanız gerekir.
  • Vize ve Çalışma: Mezuniyet sonrası en az 1 yıl çalışma izni (OPT) verilir (STEM bölümlerinde bu süre 3 yıla kadar çıkabilir). Öğrenciyken genellikle sadece kampüs içinde çalışmanıza izin verilir.
  • Yaşam ve Lojistik: Kuzeyden güneye her türlü iklimi bulursunuz ama eyalet ve şehir vergileri sizi bekliyor olacak. Burada en büyük “kültür şoku” markette yaşanır: Reyonda gördüğünüz fiyata güvenmeyin. Etikette yazan fiyata kasada eyaletine göre %5 ile %10 arasında bir satış vergisi (sales tax) eklenir. Yani raftaki o 10 dolarlık ürün, kasada aniden 11 dolara dönüşebilir. “Hesabı mı yanlış yaptım?” diye kendimi sorguladığım anları hatırladım. Toplu taşıma çoğu yerde kısıtlıdır. Türkiye’den genellikle iki uçuşla varacağınız yere ulaşırsınız.

☕ Birleşik Krallık (BK)

Dünyanın en eski üniversiteleri burada; sıralamalarda ABD ile yarışan en az 10 okulu var. Yaşam masrafları ABD’ye kıyasla bir tık daha az olabilir ama “pound” gerçeğini unutup beklentiyi çok yükseltmeyelim.

  • Eğitim Sistemi: Lisans 3 yıl, Yüksek Lisans sadece 1 yıldır! PhD ise 3-4 yıl sürer ve genelde öncesinde Master yapmış olmanız beklenir. Sınavdan çok proje ve ödev odaklı, sentez yeteneği isteyen bir sistem hakimdir.
  • Burs Olanakları: Master programları 1 yıl olduğu için maliyet daha düşüktür ama okuldan doğrudan burs bulmak ABD’ye göre daha zordur. Genellikle kısmi indirimler (scholarships) verilir. PhD seviyesinde burs imkanları vardır ancak ABD kadar “otomatik” bir süreç değildir; fon bulmak için daha fazla çaba sarf etmeniz gerekebilir. Chevening, GREAT, TEV vb. burslar burada devreye girebilir.
  • Vize ve Çalışma: Mezuniyet sonrası “Graduate Route” ile 18 ay kalma ve çalışma izni hakkınız olur. Öğrenciyken haftada belirli bir saate kadar yasal çalışma izniniz vardır ki bu, yaşam maliyetlerini karşılamak için avantajdır.
  • Yaşam ve Lojistik: 4 farklı ülkeden (İngiltere, İskoçya, Galler, K. İrlanda) oluşur. Aksanlar ve günlük rutinler bölgeden bölgeye değişir. Aile üyelerini getirme kuralları son dönemde zorlaştırıldı, plan yaparken bu güncel kısıtlamaları (özellikle Master seviyesinde) iyi incelemek gerekiyor. İskoçya’nın dondurucu ama büyüleyici dağlarından İngiltere’nin güney kıyılarına kadar daha stabil ama bol yağmurlu bir iklim sizi bekler. ABD’deki karmaşık eyalet vergileri burada yoktur; etiket fiyatı neyse onu ödersiniz. Toplu taşıma, özellikle tren ağı çok gelişmiştir ama “pahalıdır”; biletinizi aylar önceden almazsanız cüzdanınızda küçük bir sorun olabilir. Türkiye’den genellikle 4 saatlik tek bir uçuşla Londra’ya, oradan da aktarmayla diğer şehirlere rahatça varırsınız. Mesafe yakınlığı, “memleket hasreti” bastırdığında büyük bir lükstür.

🥨 Almanya ve Kıta Avrupası

Almanya başta olmak üzere Hollanda, İsviçre, İtalya ve İskandinav ülkeleri, özellikle bütçe dostu seçenekler arayanlar için fırsatlar sunuyor. Almanya’da eğitim ücretlerinin neredeyse sembolik düzeyde (düşük harçlar) olması, aslında başlı başına bir “burs” niteliğinde. Son yıllarda ABD modeline benzer maaşlı/burslu PhD programları da artmaya başladı. Ancak buradaki en büyük mesele dil gibi duruyor. “İngilizce her kapıyı açar” yanılgısına düşmeyin, yerel dile (özellikle Almanca) yatırım yapmadan sosyal ve profesyonel hayatta tutunmak zor olabilir. Mezuniyet sonrası çalışma izni gibi avantajlar olsa da, benim gibi ikinci bir dilin yükü altına girmeyi tercih etmeyenler için bu rota biraz zahmetli olabilir. Bu yüzden yerel şartları ve o kültürleri gitmeden iyice incelemekte fayda var.

🍁 Kanada ve Avustralya

Biri dondurucu soğukları, diğeri yakıcı sıcağıyla meşhur olan bu iki ülke, aslında ABD ve BK’nın daha “esnek” versiyonları gibidir. Eğitim maliyetleri ABD’ye kıyasla daha makuldür ve göçmenlik yolları ile çalışma şartları uluslararası öğrenciler için daha davetkar bir yapı sunar. Kanada eğitim sistemi yapısal olarak ABD’ye (4 yıllık lisans, kredili sistem vb.) benzerken, Avustralya daha çok Birleşik Krallık’ın o proje ve araştırma odaklı ekolünü takip eder. Bu uzak coğrafyaları düşünecek olursanız, yerel dinamikleri (Kanada’nın bazı eyaletlerinde Fransızca’nın altın değerinde olması veya Avustralya’nın kendine has iş piyasası gibi) çok iyi analiz etmelisiniz. “Uzak olsun ama kapısı açık olsun” diyenler için stratejik duraklardır, ancak Türkiye’ye olan mesafe ve uçuş süreleri “hasret” katsayısını biraz artırabilir, hazırlıklı olun.

Minimalist bir dünya haritası üzerinde merkezi bir pusula ve farklı kıtalara dağılmış hava, toprak ve su elementlerini simgeleyen ikonlar.
Mekan ve yaşam: Nereye çufçufluyoruz? Doğru ülkeyi seçerken pusulamız kendi doğamız mı?

🎓 Rotamızı Belirleyelim: Okul Seçimi, Prestij, Eğitim Kültürü

Okul seçiminde ilk akla gelenler elbette köklü isimler ve dünya sıralamaları (rankings) oluyor. Son yıllarda bazı prestijli okulların bu sıralama sistemlerinden çekildiğini ve metodolojileri tartıştığını görüyoruz. Bu tartışmalar sürse de, siralama ve marka tutkusunu tamamen göz ardı edemeyiz; sonuçta bu etiketler bazen kapı açar. Ancak burada “aklımızı başımıza devşirmemiz” gereken çok kritik bir sacayağı (üçlü denge) var. Bu üç ayağın biri bile eksik kalırsa, o okulda geçirdiğiniz zaman sizi hedeflediğiniz yere taşımakta zorlanabilir.

1. Ayak: Akademik Prestij ve Sıralama Dengesi

Okul sıralaması ile bölüm sıralamasının tutarlı olması çok kritiktir. Bazı genel sıralaması çok yüksek okullar, sizin seçeceğiniz bölümde o kadar da iddialı bir eğitime sahip olmayabilir. Ya da tam tersi; genel sıralaması nispeten düşük görünen bir okulun sizin branşınızdaki programı, dünyadaki en prestijli okulun ilgili bölümünden çok daha iyi olabilir. Bu yüzden sıralama meselesine tek bir listeden bakmak yerine, birden çok kriteri (bölüm başarısı, araştırma etkisi vb.) kullanmak en sağlıklı yaklaşımdır.

2. Ayak: Eğitim Atmosferi ve Altyapı (Size Ne Sunuluyor?)

Okulun akademik ismi kadar, içinde yaşayacağınız ekosistemin de beklentilerinizle uyumlu olması gerekir. Kütüphanesi şehir kadar büyük olsun, laboratuvarları gıcır gıcır, araştırma merkezleri vızır vızır çalışsın gibi dertleriniz var mı? Sınıf dinamiğiniz nasıl olmalı? “Sınıfım butik olsun, az kişi olalım ki ben de iki kelam edeyim, arada kaybolmayayım” mı diyorsunuz; yoksa “Ben kalabalık severim, suya sabuna dokunmadan diplomamı alıp yoluma bakayım” mı dersiniz?

Burada bir de “Kampüs mü, Şehir mi?” ayrımı var. Bunun evrensel bir doğrusu yok, bu tamamen bir tercih meselesi. Daha önce çalıştığım üniversitelerden biri şehir üniversitesi olmayı bir vitrin olarak kullanırken, bir diğeri kampüsüyle övünüyordu. İki dünyayı da görmüş biri olarak ve doğam gereği tercihim her zaman kampüsten yana olur; ancak sizin doğanız şehrin dinamizmine daha uygun olabilir. Başvuracağınız okulun eğitim ve yaşam kültürü, sizin “yapmak istediklerinizle” ne kadar örtüşüyor? Yoksa “Ne isterlerse yaparım, yeter ki gideyim” seviyesinde bir teslimiyet içinde misiniz?

3. Ayak: Gelecek Vizyonu ve Mezun Gücü (Siz Ne İstiyorsunuz?)

Eğitim süresince geçirdiğiniz vakit kadar, mezuniyet sonrası açılacak kapılar da bu sacayağının en önemli parçasıdır. Okulun mezunları şu an hangi ülkelerde, hangi sektörlerde ve hangi pozisyonlarda? Okulun mezun ağları ve bağlantıları size stajdan iş bulma sürecine kadar nasıl bir etki yaratabilir? Seçtiğiniz okulun mezunlarının ilk 6 ay içinde işe yerleşme oranları nedir? Üniversitenin Kariyer Merkezi birimi, sektörler ile ne kadar iyi çalışıyor?

Ben PhD başvurumu yaparken sadece yukarıdaki içeriklere değil, o programdan mezun olanların hangi işlere girdiğine didik didik bakmıştım. Özellikle, o yollardan geçen Türk öğrencilerin neler başardığını, hangi kapıları araladığını detaylıca incelemiştim. Varmak istediğiniz hedeflerle okulun size sunduğu raylar birbirini tutuyor mu? İşte asıl mesele burada bitiyor.

Bir sacayağı üzerinde dengelenmiş kitaplar, Özgürlük Anıtı ve Big Ben minyatürleri ile üzerinde mezuniyet şapkası bulunan yurt dışı eğitim tercihi illüstrasyonu.
Yurt dışı eğitimde denge: Diplomadan fazlasına ve sonrasına dikkat ediyor muyuz?

✔️Özet ve Sonuç: Direksiyon Sizde

Yurt dışı eğitim yolculuğu, sadece bir okuldan kabul almaktan çok daha fazlası; bu aslında kendi hayatınızın şoför koltuğuna oturma hikayesi. Bu yazıda, beş ana soru rehberliğinde, rotamızı belirlememizi sağlayacak sağlam bir düşünce sistematiği inşa ettik, ve şartlarımız ne olursa olsun sorumluluğun bizde olduğunu kabullendik. Hava, toprak ve su maddeleriyle gideceğimiz yerin ruhunu analiz edip, okul seçimimizi o sağlam sacayağı (Sıralama – İmkanlar – Şahsi İhtiyaçlar) üzerine oturttuk.

Özetle, yurt dışı eğitim, hayatınız boyunca yapacağınız en büyük ve en riskli ama bir o kadar da ödüllendirici yatırım olabilir. Süreç dışarıdan bakıldığında “Ruşen Amca’nın Oğlu Sedat”ın başarıları kadar ulaşılmaz veya karmaşık görünebilir. Ancak gerçekçi, sistemli bir düşünme pratiğiyle ve kendi rotanıza sadık kalarak ilerlediğinizde, o hayalini kurduğunuz limana varmamanız için hiçbir sebep yok.

Bu yazı, bu maratonun sadece “ısınma turu” ve stratejik planlamasıydı. Henüz o çetrefilli bölüm seçimlerine, lisans, yüksek lisans ve doktora başvuruları için gerekenniyet mektuplarının (SOP) terleten dünyasına ve başvuru dokümanlarının labirentlerine girmedik. Onlar sonraki virajlarda bekliyor.

Peki, sizin rotanız nereye?
“Sizin Ruşen Amca’nın oğlu Sedat’ınız kim? Sizi yurt dışı hayali kurmaya iten en büyük ‘neden’ ne? Kaçmak mı, aramak mı, yoksa sadece yarışmak mı?

Şimdilik pusulanızı kontrol edin, yakıtınızı, motivasyonunuzu tazeleyin ve en önemlisi; o direksiyonun sorumluluğundan kaçmayın. Sistematik, gerçekçi ve bilinçli kalın!

Haydi, yolumuz açık olsun!

***

Yazı hakkında görüş ve düşüncelerimi paylaşmak istedim diyorsan, iletişim sekmesine uğrayıp formu doldurabilirsin.

Benimle iş birliği yapmak, mentorluk, koçluk veya akademik danışmanlık hizmetlerim hakkında daha fazla bilgi almak ve fiyatlandırma detaylarını öğrenmek için iletişim sekmesinden bana ulaşabilirsin.

 

Dr. Tekin Köse - Akademik Mentor ve Ekonomist, Brighton Üniversitesi Üzerinde ilham verici ve motive edici sözler yazan çeşitli tabelaların asılı olduğu ahşap bir duvar. Mentorluk, koçluk ve danışmanlık farklarını gösteren karşılaştırma tablosu ve diyagramı.
BLOG, MENTORLUK & KOÇLUK & DANIŞMANLIK

Mentorluk, Koçluk ve Danışmanlık Farkları: Kapsamlı Bir Rehber

Tekin Kose

Siz bu yazıya nasıl ulaştınız, neden okuyorsunuz? Muhtemelen koçluk, danışmanlık, mentorluk nedir diye merak ettiniz. Ya da yapmanız gereken bir şeyler, almanız gereken kararlar veya ulaşmak istediğiniz yerler var, değil mi? Bu rehberde; mentorluk ile uzun vadeli kariyer planlamasını, koçluk ile potansiyel keşfini ve danışmanlık ile teknik sorun çözümünü nasıl ayırt edebileceğinizi tüm detaylarıyla inceleyeceğiz.

Destek mi Köstek mi?

Sizi buraya getiren sebeplerin içinde de nereden başlamanız gerektiğini bilmemek ya da hangi yoldan ilerleyeceğinizi netleştirememek gibi noktaların olduğunu söylesem yanılmam diye umuyorum. Hemen güzel bir klişeye başvurarak, bu tür durumları herkesin yaşadığını ve yalnız olmadığınızı hatırlatayım. Buna inanmasanız da şimdilik inanmış gibi yapın. Şimdi, yalnız olmadığınıza ikna olmanız için başka bir açıdan bakalım.  Bu sefer klişeler dışına çıkarak, “her başarının arkasında köstek olan bir şeyler vardır” cümlesini irdelemenizi isterim. Ünlü bir düşünür söylemiş mi bilemiyorum o yüzden buraya şu an için atıf gelemeyecek. Benden başkası söylememişse, o zaman atıflarınızı beklerim. Sonuçta, kim demiş ki başarıya giden yol dümdüz? Ahlat Ağacı’nda baba İdris’in de dediği gibi: “Var mı öyle pat diye hayale ulaşmak? Neler yaşadım, ne insanlar tanıdım…” (Ceylan, 2018). 

Çözüm Arayışı

Ne demiştik, yalnız değiliz. Bunu “tetkik aşaması” olarak düşünelimve durumu inceliyoruz. Sonraki sorumuz şu: Etrafımızda kimler var? Bize destek olan, örnek olan arkadaşlar, aile üyeleri, iş yerleri, iş arkadaşları mı? Yoksa bizi geriye çeken bireyler ve kurumlar mı?Buradaki “kimler” dediğimiz kavramın içine kendimizi de dâhil edelim. Bazen kendimizin en büyük destekçisi ya da en büyük köstekçisi olabiliyoruz. “Psikolocik şeyler” deyip olay yerinden kaçıyorum. Yukarıdaki soruların cevapları bizi teşhise götürecek. Siz kendi cevaplarınızı bulursunuz, aklı başında insanlarsınız sonuçta. Bulduysak, sonraki aşama “tedavi” diye biliyorum. Tıp bilgim bu kadar bu arada. Tıp fakültesi yazmamak için eşit ağırlık bölümü seçen bir lise öğrencisiydim. Neyse, konumuza geri dönelim. Tedavi için ne yapıyoruz hocam?

Doktor bu saatten sonra “ne yerse yesin” demeyecek şu an. Daha gidecek yollar var hepimiz için. Madem bize destek lazım, ki öyle istediğinizi varsayıyorum, ne tür destekler alabiliriz? Burada yazar “köstek arayan okuyucunun yana yakıla aramasına gerek olmadığını” düşünüyor.

Çaba İhtiyacı

Kişisel ve profesyonel gelişim konularında en çok kullanılan yöntemlerin başında mentorluk, koçluk ve danışmanlık geliyor. Bu destekler doğası gereği bireysel keşifleri ve çalışmaları içermekte. O yüzden “yan gelip yatayım da mentor/danışman/koç bana yardım etsin” gibi hayal baloncuklarımızı hemen patlatalım. Bunu yapamayacak arkadaşları ilk çıkıştan sağa doğru alabiliriz.

Kalan sağlar bizimdir deyip devam ediyoruz. Bu yazıda, doğru bir gelişim yolculuğu için mentorluk, koçluk ve danışmanlık hizmetlerini karşılaştıracağız. Biraz daha akademik dile geçişimiz sonraki bölümde başlayacak, kemerlerinizi ona göre ayarlayın. Teknolojik cihazlarınızı kullanmaya devam edebilirsiniz.

Kurumsal Uygulamalar

Muhtemelen çoğumuz çeşitli kurumlar tarafından bu tür desteklerin sağlandığı uygulamalara denk gelmiştir. Örneğin, devlet kurumları ve şirketlerin insan kaynakları, üniversitelerin kariyer merkezleri ve sivil toplum kuruluşları mentorluk veya koçluk programlarını kullanıyorlar. Başarılı oluyorlar mı, o başka bir soru. Cevabı bilemiyorum. Ama tecrübelerim her ihtimalin masada olduğu yönünde. Hem mentor hem menti olarak katıldığım programlar oldu.Bazıları faydalı sonuçlar verirken, bazıları da benim açımdanamaçlarına ulaşamadı. Ama programlar sonunda hayatında gerçekten fark yaratan, değişiklikler yaşayan insanların olması değerlidir kanaatindeyim.

Farkları Fark Etmek

Peki, gelelim sıradaki sorumuza: mentorluk, koçluk ve danışmanlık arasındaki farkları bilsem ne işime yarar? Cevap: Çok işimize yarar. Şimdi, biliyoruz ki mentorluk, koçluk ve danışmanlık süreçlerinin her biri bireylerin ve kurumların gelişimlerini artırmayı hedefliyor ve potansiyellerine ulaşmalarına destek oluyor. Farklar nerede? Cevap: Birçok yerinde. Her birinin kullandığı yöntemler, ilişki dinamikleri ve odak noktaları farklı. Bunları bilmeden bir seçim yaparsak ancak şansımız yaver giderse fayda sağlarız. Şansımız yoksa, “Dimyat’a (Mısır’da bir şehirmiş) pirince giderken evdeki bulgurdan olmak” sözüyle bir klişe arkadaşa daha bakıp hemen çıkıyorum. Yanlış bir zamanda, yanlış bir beklentiyle, yanlış bir uzmana başvurmak motivasyon ve zaman kaybına neden olur. Başka nelere mal olabileceğini okurun hayal gücüne bırakalım. Hayranları varsa, bu noktada “Kış Güneşi” adlı eseri dinleyip geri gelsin (Tevetoğlu, Tilbe & Şensesli, 1994).

Ne diyorduk… Aşağıda mentorluk, koçluk ve danışmanlık farklarını inceleyeceğiz. Böylece, doğru zamanda doğru desteği doğru kişiden almamıza yardımcı olabilecek bilgilere sahip olacağız. Bilgilerin hepsine sahip olacak mıyız? O kadar da iddialı olmayalım. Hangi destek, ne zaman, neden, nerede alınmalı? Bu sorulara daha bilinçli cevap verebilmek için, bu yazının okuyuculara yardımcı olmasını umuyorum. İyi seyirler.

mentorluk kocluk danismanlik

Mentor, Koç ve Danışmanlık Farkı: Dağ Benzetmesi

Tanım ve detaylara dalmadan önce yazıyı okurken aşağıdaki benzetmeyi aklımızda tutmamız iyi olur. Diyelim ki bir dağa çıkmak istiyoruz ve bu konuda desteğe ihtiyacımız var. Aşağıda mentor, koç ve danışmanın size neler söyleyebileceğinin kısa örneklerini görelim.

Mentor: Ben bu dağlara tırmandım. Şu patikadan gittim, rüzgarıda yağmuru da sisi de yaşadım. Bazen kar yağdığı da oldu. Zorlandığım noktalar oldu ve bazı yerlerde dinlenmeyi öğrendim. Şimdi senin de bu dağa tırmanacağını biliyorum, düşmemen için sana ipimi uzatırım. Diğer patikalardan giden arkadaşlarım da farklı şeyler anlatmıştı. İstersen birlikte haritaya bakalım, ben kendi izlerimi sen de kendi yolunu bulursun. Şunu unutma, aynı dağa çıkmış olacağız ama senin yolculuğun ve maceran benimkinden daha farklı olacak.

Koç: Dağın tepesine çıkmak istiyorsun. Bu kararı neden verdin? Peki, hangi yoldan gideceksin? Ne giyeceksin? Neler yiyip içeceksin? Yanına ne alacaksın, bu yolda sana hangi yeteneklerin yardımcı olacak? Sana yolu gösteremem, sadece kendi yolunu seçmene ve hazırlanmana yardım ederim. Sen ilerledikçe seni dinler ve yolculuğun hakkında sorular sorarım. Zirveye vardığında orada durabilmeyi sen başaracaksın.

Danışman: Dağın tepesine çıkmak istiyorsan, en güvenli ve hızlı yol şudur. Ben rotayı adım adım biliyorum, olası riskler ve hava koşullarına hakimim. Tırmanış ekipmanlarını biliyorum, onları hazırlamana yardım ederim ve sana bu ekipmanları nasıl kullanacağını gösteririm. Benim rehberliğimde tırmanacaksın çünkü işin bütün detaylarına hakimim.

Mentorluk, Koçluk, Danışmanlık Karşılaştırması 

Yukarıdaki benzetmeyi okuyanlar gördü ki, mentorluk, koçluk ve danışmanlık mekanizmalarının her biri farklı bir amaca, ilişki dinamiğine ve yönteme sahip. Aşağıdaki tablo, bu üç yaklaşımın temel farklarını anlamak için hızlı bir fikir verebilir. Hangi durumda hangi desteğin daha uygun olabileceğine karar vermek oldukça kritik ve bunun için her detaya dikkat etmek gerekiyor. Normalde akademik yazılarda bir tablo veya grafik koyduğumuzda onu yorumlamak şarttır. Ancak burada yazar, mesleki deformasyonu değil, tembelliği tercih ediyor. Tablo, analizini akıllı okuyucularına bırakıyor. Yazının devamında her biri için detaylı bilgi aktaracağım. 

Tablo: Mentorluk, Koçluk ve Danışmanlık Arasındaki 9 Fark

Mentorluk

Koçluk

Danışmanlık

Temel Soru

Ben bu hedefe nasıl ulaştım?

Hedefe ulaşmak için sen ne yapacaksın?

Bu sorunu çözmek için neler yapılmalı?

Yaklaşım

Deneyim aktarma, örnek ve rehber olma

Farkındalık yaratma, kişinin kendi cevabını bulmasını sağlama

Sorunu analiz etme, çözüm sunma ve uygulama

Odak Noktası

Uzun vadeli kariyer ve bütünsel gelişim

Net hedefler ve motivasyon

Somut, teknik ve uzmanlık gerektiren problem

İlişki Süresi

Uzun vadeli

Kısa-orta vadeli, belirli süreli, hedefe yönelik

Kısa vadeli, proje bazlı

İlişki Dinamiği

Rol modellik-rehberlik, Usta-çırak

Profesyonel ve eşit

Uzman-müşteri ilişkisi

Cevap Kimde

Cevap ilham veren mentorda

Cevap danışanda (coachee)

Cevap danışmanda

Gündemi Belirleyen

Menti (rehberlik alan kişi)

Danışan

Danışman/Uzman

Uzmanlık Alanı

Alan/Sektör bilgi ve deneyimi

Süreç ve iletişim uzmanlığı

Teknik ve konu bilgisi

Sonuç/Çıktı

Bilgelik, vizyon, ağ oluşturma/geliştirme

Eylem planı, farkındalık ve performans değişimi

Uygulanabilir çözüm, rapor

mentoring coaching consulting

Mentorluk Nedir? Deneyim Aktarımı ve Uzun Soluklu Rehberlik

Tahmin edeceğiniz gibi ‘mentorluk nedir?’ sorusunun kısa ve uzun birçok cevabı bulunmakta. Burada kısa bir tanım yapmak gerekiyor ama öncesinde bir dal mesleki deformasyon alalım. Mentor kelimesinin Yunan mitolojisinde ‘akıl hocası’ olarak geçtiğini belirtip deformasyonu kapatalım. Meraklısı için de hemen modern tanımı verelim ki hocam ben görmedim duymadım olmasın. Burayı not alalım sınavda çıkmaz. Mentorluk, deneyimli bir uzman veya profesyonelin (mentor), daha az deneyimli birine (menti) kendi tecrübeleri, uzmanlığı, bilgi ve bağlantılarını kullanarak rehberlik ettiği uzun vadeli bir ilişkidir.

Tanım üzerinden hızlıca baktığımızda mentorluk, özellikle kariyerinin başındaki arkadaşlarımız için uygun duruyor değil mi? Bu arkadaşlar kimler: Mini mini birler diye bir şey vardı ben ilkokuldayken. Hatırladıysan, bunlar onlar işte. Eğitim, kariyer, yeni iş veya profesyonel hayatına başlayan herkes el kaldırabilir. Genel bir rehberliğe, rol modele ve ilhama ihtiyacı olan kişiler için ideal görünüyor. Şimdi biraz daha detaylara inelim. Mentorluk için önemli bilgileri ve ilgili soruları alt başlıklarda anlamaya çalışalım.

Temel Konu

Mentorluk sürecinde, ilk konu mentinin hedefini, motivasyonunu ve yolculuğunu fark etmesini sağlamak olacak. Mentor yargılamadan dinler, doğru sorularla farkındalık yaratır ve kendi tecrübelerinden örneklerle mentiye rehberlik eder. Nereye varmak istiyorsun? Mentor buraya varırken neler yaptı? Mentor yollarda nelerle karşılaştı?Kendimizden de örnek verelim hemen. Bu Tekin Hoca nasıl ve neden akademisyen oldu? Şimdi olduğu yere gelene kadar neler yaşadı? Bana nasıl örnek olabilir?  Kafanda bu tür sorular varsa, doğruyerdesin.

Burayı noktalarken Kemal Sunal’ın aşağıdaki repliklerini de hatırlamamız güzel olur. Kendisinin 55 yaşında üniversite diplomasıaldığı detayını ilham olması açısından burada tutmak isterim.

“Şimdi ben buraya neden çıktım? Niçin çıktım? Nasıl çıktım? Bunu izaha gerek yok? Gördünüz, yürüdüm çıktım! Ama, çıkmamış da olabilirim. Çıkmışsam çıkmışımdır, çıkmamışsam çıkmamışımdır. Görünen köy… uzakta değildir. Buraya çıktık da sonradan çıkmadık mı dedik? Bunlar bi(r) takım uydurma laflardır… sahi ya ben buraya neden çıktım? Kim çıkardı lan beni buraya?!” (Umudumuz Şaban, 1974).

İşte mentor, Şaban’ın aksine, bunu izaha gerek yok demiyor ve nasıl, niçini cevaplarken görünen köyün görünmeyen yüzlerini de bizimle paylaşıyor. Biz de aklımızı başımıza devşirip gerekli dersleri çıkarıyor, hal ve hareketlerimizi tez zamanda güncelliyoruz.

Temel Yaklaşım

Mentor, kendi kariyer yolculuğundan, iyi veya kötü tecrübelerinden örnekler vererek, mentinin dersler çıkarmasını sağlar ve rehberlik eder. Benim deneyimlerime bugün baktığında hangi dersleri çıkardığını düşünüyorsun? Bu deneyim, hangi hedeflerine nasıl ışık tutuyor? Benzer bir durumda sen hangi alternatif yolları değerlendirebilirdin? Mentorun bu deneyimi sana hangi becerilerin önemli olduğunu gösterdi?

Bu sorulara alternatif olarak aşağıdaki sorular ve tepkileri alıyorsak oradan hızlıca uzaklaşıyoruz. Hız sınırımız yoktur, gaza basalım. “Şimdiki gençler de hiç çalışmıyor.” “Bizim zamanımızda böyle miydi?” “Neler çektik biliyor musun?”

Ya da siz aşağıdaki cümleleri kuracaksanız, orası burası değil derim. “Tekin hocam neler çektirdiler bana?” “Böyle yapmak istiyorum ama zamanım da yok.” “Şunu yapabilsem iyi olur ama kapasitem yeter mi?” Ağlayıp dertlenmelerimiz ve dileklerimiz için iki alternatif önerebilirim. Telli Baba Türbesi vardı sanırım İstanbul, Sarıyer’de. Ya da benim de sonradan duyduğum Ethem Dede varmış. Bunun yerini bilemiyorum galiba daha ruhani ve mobil bir dede.

Odak Noktası

Mentorluk çoğunlukla uzun vadeli ve büyük resim odaklı ilerler. Genellikle, kariyer gelişimi, kişisel gelişim ve uzun vadeli vizyon oluşturmaya odaklanır. Mentor kariyer seçimlerini nasıl yaptı? Mentor kişisel gelişiminde ne zaman neyi önceliklendirdi? Mentorun vizyon ve deneyimleri senin uzun vadeli kariyer planların için yol gösterici oldu mu? Tekin Hoca neden ABD’ye gitti? Niçin Türkiye’ye döndü? Daha sonra tekrar neden gitti? Tıp okumak istemedim yazmıştı, neden acaba? Bunların cevaplarından kendim için bir şeyler ögrenebilirmiyim? İşte mentinin odak noktaları bunlar olmalı.

İlişki Dinamiği

Mentor-menti ilişkisi genellikle daha az resmi, uzun süreli ve güvene dayalıdır. Burada resmiyet ve samimiyet arasındaki en uygun noktayıbulup o çizgiyi korumak önemli oluyor. Mentor, mentinin rol modeli ve güvenilir yol arkadaşıdır. Bu güven iki tarafından da emek verdiğikarşılıklı bir süreç olmalı. Barış Manço’nun “Ayı” isimli eserindekideyimiyle “Ben seni seveyim, sen beni say ki bozulmasın ağzımızın tadı.”

Mentor-menti ilişkisi iki tarafın da birlikte ilerlediği uzun bir dönüşüm ve keşif süreci olacaktır. Bu yolda, iki tarafından da birbirinden ögreneceği veya birbiri sayesinde unutacağı şeyler olur.Mentorun senin için nasıl bir rol model olmalı? Mentorunla ilerlerken kendi gelişimine nasıl katkı sağladığını düşünüyorsun? Uzun vadeli bir mentor-menti ilişkisinden beklentilerin neler? Neden Tekin Hocasenin için mentor olmalı?

Bu kısmı kapatırken hemen bir akademik özet vermezsem olmaz. Not alalım arkadaşlar: (Aç parantez) Mentorluk, daha az deneyimli bireylerin deneyimli uzmanlardan bilgi ve rehberlik alarak kendilerini geliştirdiği uzun vadeli bir ilişki olarak karşımıza çıkıyor. Bu süreç, güvene dayalı, öğrenme ve gelişme isteğiyle beslenen samimi bir yol arkadaşlığı şeklinde ilerlemeli (Kapa parantez).

Koçluk Nedir? Hedef Odaklı Süreç ve Potansiyel Keşfi

Koçluk nedir sorusuna genel bir cevapla başlamak gerekir sanırım. Koç bir kişinin bulunduğu yerden istediği hedefe doğru ilerlemesine yardım eden kişi olarak tanımlanıyor. Eğitim ve gelişim alanında koçluk ilk kez 19. yüzyılda Oxford Üniversitesi’nde öğrencileri sınavlara hazırlayan özel öğretmenler için kullanılmış.

Son zamanlarda, Türkiye’de üniversite sınavına hazırlananlar için de yaygınlaştığını gözlemliyoruz. Sınavın kısaltması sürekli değiştiği için takip edemedim. Benim girdiğim ÖSS’ydi. Sonrasında birçokharf kombini denendi sanırım. Umarım ülkemiz üzerine yakışanı yakın zamanda bulup sabitleyerek giyer.

Eğitimden sonra sporda, oradan da iş dünyasında kendine yer bulan koçluk kavramı kişinin çeşitli engelleri aşıp potansiyelini açığa çıkarması ve hedeflerine ulaşmasına yardımcı olma fikrini pratiğe aktarmış oluyor. Hemen örnek verelim. Meslek hayatımda en çok duyduğum cümlelerden birine bakalım. “Hocam benim bu konuya kafam pek basmıyor.” Bunun arkasında birçok şey yatıyor bildiğiniz gibi. Ama koç, sorularıyla sizin bunları fark etmenize yardımcı olacak. Nelere kafamız basıyor? diye düşünerek başlayabiliriz.

Şimdi karşılaştırma amacımız için koçluğun ana konuları ve özelliklerine göz atalım. İlgili soruları da cevaplamaya çalışmanız faydalı olur.

Temel Konu

Koçluk sürecinde de temel sorun kişinin hedefini belirlemek olacaktır. Hedefin belirlenmesi ve netleştirilmesi sürecin yönetilmesini ve başarıya ulaşılmasını kolaylaştıracak. Sen ne yapmak istiyorsun? Senin için en iyi çözüm nedir? Bu hedefe ulaşmak senin için neden önemli? “Tekin hocam, yurt dışına başvurmak istiyorum.” Bu cümleyikurduysanız size çok soru gelir, sınavda da çıkar o sorular. Örnek sınav sorusunu verelim. a) Yurt dışının alternatif tanımlarını yapınız. b) Başvurma eyleminin amacını belirtiniz. c) Bu eylemin gerek ve yeter koşullarını listeleyiniz. İstediğimiz sorudan başlayamıyoruz burada. Devamı haftaya değil, sonraki bölümde.

Temel Yaklaşım

Koç sorular sorarak danışanın (coachee) farkındalığını artırır ve onun harekete geçmesini sağlamaya çalışır. Koçlar dinleme becerilerini iyi kullanır, sorular sorar ancak tavsiye vermez. Durumu nasıl görüyorsun, alternatif bir bakış açısı olabilir mi? Bu durumdan çıkmak veya ilerlemek için atabileceğin ilk küçük adım ne olabilir? Bu soruna başka biri senin gözünden baksa ne görürdü? Evet, koç olarak dinliyoruz, soruyoruz ama tavsiye veremiyoruz. Kendi yolumuzu bulmamıza aracılık ediyor koç. Örnekten de devam edelim. d) Başvuru eylemini gerçekleştirmek için gerekli aşamaları belirtiniz. e) Her aşama için alternatifleri listeleyiniz.

Odak Noktası

Koçlukta odak noktası belirli ve net hedeflerden oluşur. İstenen sürede bu hedeflere ulaşılması amacıyla süreç yönetilir. Şu anda bu hedefin hangi aşamasındasın? Planını uygularken seni destekleyecek hangi kaynaklar veya kişiler var? Bu hedefe ulaştığını nasıl anlayacaksın? Anladığınız gibi önceliklerimiz netlik ve ölçülebilirlik. Sınav sorularımız devam ediyor. f) Başvuru aşamalarının bitiş zamanlarını belirleyiniz. g) Aşamaların başarılı tamamlanma kriterlerini tarif ediniz. h) Kendimizi başarılı saymak için olmazsa olmazları tanımlayınız.

İlişki Dinamiği

Koçluk görece daha resmi, hedefe yönelik ve belirli süreli bir profesyonel ilişki. Koç, danışanın kendi cevaplarını bularak hedefe ulaşmasını sağlayan süreçleri yöneten bir uzmandır. Koçluk ilişkisi, güven, saygı ve gizlilik üzerine inşa ediliyor. Bu süreçte koçtan beklentilerin neler? Nasıl bir ortamda kendini en rahat ifade edebilirsin? Sorumluluk alanlarını ve koçun rolünü nasıl tanımlarsın? Sınavımızın diğer sorularına da yer verelim. i) Başvuru süreçlerini başarıyla tamamlayabilmek için koçunuzdan destek alacağınız aşamaları belirleyiniz. j) Bu süreçte kullanacağınız en rahat iletişim araçlarını listeleyiniz. k) Süreç boyunca sorumluluk alacağınız noktaları belirtiniz. Evet, sınavımızda k) harfine kadar gelmişiz. Siz yine şanslısınız, başka bir sınavda n) şıkkına kadar giden sorularım olmuştu. Neler çekti şu çocuklar Tekin Hoca’dan?

Tanım ve süreçler üzerinden bakıldığında koçluğun görece kısa süreli ve hedef odaklı bir mekanizma olduğunu görüyoruz, değil mi? Kariyer veya kişisel gelişim açısından net bir hedefi olan ancak o hedefe nasıl ulaşacağı konusunda sorunları olan kişiler için koçluk desteği almak en iyi seçenek gibi duruyor. Bu süreç biraz bisiklet sürmeyi öğrenmeye benzer (ki ben hâlâ öğrenmedim). Koçunuz sizi taşımaz ama dengenizi sağlamanız için yardım eder. Siz de pedalı çevirip, direksiyonu tutmak ve freni kullanmak zorundasınız. Her bisikletin freni olmuyordu ben çocukken ama şimdiki nesil çok şanslı demiyoruz. Bisikleti kullanırken tabii ki düşeceğimiz zamanlar olacak. Oralarda da kendimiz ayağa kalkıp tekrar yönümüzü bulup yola devam edeceğiz.

Danışmanlık Nedir? Uzman Çözümü ve Proje Bazlı Destek

Burada da hızlı bir akademik giriş yapalım. Danışmanlık hizmetlerinin tarihi 1900’lerin başına ve psikoloji alanına dayanıyor. Meselenin özel ve uzmanlık gerektiren bir yerden başladığına dikkat edelim. Yaşanan toplumsal ve ekonomik değişimlerle birlikte danışmanlığın kişisel gelişim, eğitim, ekonomi, finans ve kariyer rehberliği gibi çeşitli alanlarda da kendine yer bulduğunu görüyoruz.

Danışmanlık, uzman bir kişinin (danışman), belirli bir sorun veya proje hakkında teknik bilgi sağlayarak danışana doğrudan çözüm önerileri ve tavsiyeler sunduğu bir süreçtir. Mentorluk ve koçluktan oldukça farklı olarak amaç kişi üzerinde değil, problem üzerinde çalışmak olacaktır. Mentorluk ve koçlukta kişinin kendi çözümünü bulması ve uygulaması mühimdir. Ana fikri anladınız bence. Şimdi danışmanlık için de ana konular ve ilgili sorulara göz atalım.

Temel Konu

Danışmanlıkta temel konu bir problemin belirlenmesi, bir sorun için çözüm ihtiyacı veya konunun geliştirilme süreçlerinin yönetilmesidir. Mevcut durumda en büyük sorun nedir? Bu sorunun kaynağı veya etkisi nerelerde hissediliyor? Bu problemi çözmek neden şu anda öncelikli hale geldi?

“Tekin hocam, ben bu sınava nasıl çalışayım?” “Hocam, şu başvuru mektubu denen şey nasıl yazılıyor?” “Doktora başvurumu yaparken nasıl e-posta yazayım bilemedim hocam.” Şimdi görüyoruz ki burada yolunuzda giderken arabamızdan çatlak sesler gelmeye başlamış. Ne yapıyoruz? “Bin bilsen de bir bilene danış” diyen atasözümüzü dinleyip bir bilene danışacağız. Sonuçta ataların da bir bildiği vardır. Arabamızı iyi bir tamirciye götüreceğiz. Acaba neden olmuştur diyecek ve kaputu açacak. Cıvatalar biraz gevşemişse sıkacağız, suyu bitmişse yenisini koyacağız ve şimdi bir de böyle deneyelim bakalım diyeceğiz.

Temel Yaklaşım

Ne dedik, çözüm üretmeye ve uygulamaya çalışıyoruz. Danışman, durumu analiz eder, teşhis koyar ve danışana ne yapması gerektiğini söyler veya çözümü bizzat uygular. Danışman, teknik bilgiye dayalı sunduğu çözümlerin uygulanmasında aktif rol alabilir. Bu sorunu çözmek için hangi kaynaklara ihtiyaç var? Daha önce hangi çözümler denendi, sonuçları ne oldu? En etkili müdahale noktası neresi olabilir? Arabamızı yeterince inceletip sorunu doğru teşhis etmek için gerekli zamanı harcamamız gerekiyor. Sistemi doğru yazılımla güncellemek ilerlememizin en sağlıklı yolu olacak. İlerlediğinizi gösteren sorular için örnekler: “Hocam, sınava dediğiniz gibi çalıştım, daha çok soru çözdüm.” “Hocam, mektubu şöyle yaptım, sizce iyi oldu mu?”

Odak Noktası

Hemen hatırlayalım ki danışmanlık net bir konuya veya soruna odaklanıyor. Koçluktan veya mentorluktan farklı olarak, danışmanlığın odak noktası kişinin değil, sorunun kendisi. Çözülmesi gereken konu hangi alanla doğrudan ilişkili? Şu anda hangi süreçler verimsiz işliyor veya tıkanma yaşıyor? Bu problemi çözdüğümüzde neler düzelecek? Arabamızın suyunu değiştirmemiz gerekiyor. Bunu nasıl yapacağız? Odak sorunumuz bu. O sırada kendimiz de susadıysak o işi kendimiz hallediyoruz. Tamircinin yakınlarında bir çeşme vardır diye umuyorum. Uyarı: Ferdi Tayfur’a özenip çeşmenin başında başka şeyler aramayınız.

İlişki Dinamiği

Danışmanlık tamamen sorun veya proje bazlı ilerliyor. Mentorluk veya koçluğa kıyasla danışmanlık ilişkilerinin genel olarak daha kısa süreli olduğunu söyleyebiliriz. İlişkinin süresi ve sağlığı, danışmanın uzmanlık seviyesi ve çözüm üretme yeteneklerine bağlıdır. İşte burada tamircinizi doğru seçmeniz çok önemlidir. Danışman ve danışan arasında profesyonel bir iş ilişkisi kurulur. Bu ilişkide de mentorluk ve koçluk gibi güven ve saygı olmalı. Diğerlerinden farklı olarak danışmanlıkta sonuç veya çıktı odaklı bir ilişki ayrıca öne çıkıyor. Arabamız tamir edilmediyse ustanın sizinle nasıl ilgilendiğinin önemi kalmıyor, takdir edersiniz ki. Dolayısıyla, ilişki çözüme veya istenen hedefe ulaşıldığında bitecektir.

Bu danışmanlık süreci ne kadar sürecek ve hangi aşamalardan oluşacak? Danışmanın rolü nerede başlar, nerede sona erer? Hedefe ulaşıldığını nasıl anlayacağız? Danışan sürece nasıl katkıda bulunabilir? Kurmak isteyeceğimiz cümle örnekleri: “Tekin hocam, sayenizde mektubum güzel oldu, ben de beğendim.” “Hocam, başvurumu tamamladım, beklediğimden iyi oldu, teşekkürler.”

Tanım ve süreçlerden gördüğümüz gibi danışmanlık, kişi veya kurumların kendi kendilerine çözemediği, uzmanlık gerektiren çeşitli sorunlar için tercih edilen bir destek mekanizması. Danışman, analizi yapıp çözüm önerir ve gerekirse uygulamasında rol oynar. Siz arabanıza atlayıp ilerlerken arkadan bakıp “Güzel sürüyor!” derse de iyi olur tabii. O da size bağlı elbette. Trafik kurallarına uyalım.

Ne Zaman Hangisini Seçmeli?

Mentorluk, koçluk veya danışmanlık seçiminde doğru kararı vermek için, öncelikle neye ihtiyacımız olduğunu dürüstçe belirlemeliyiz. Eğitim alanı için aşağıdaki örneklerin yol gösterici olacağını düşünüyorum. Doğru desteği bulmak, bahçemize doğru tohumu ekmek gibi işin yarısı bence. Ceviz ekip ağaçtan kafamıza karpuz düşmesini beklemek pek akıllıca bir hareket olmaz; hipotezimin reddedileceğini düşünmek istemem. Biz yine atalara kulak verelim ve ne ekersek onu biçelim. Ekerken de dikkatli olalım.

Mentorluk Seçimi

Eğer yurt dışında eğitim sürecinde hangi adımları atman gerektiğini bilmiyorsan, farklı ülkelerdeki üniversite sistemlerini, başvuru süreçlerini ve yaşam koşullarını öğrenmek istiyorsan, bu yoldan geçmiş bir rol modele ihtiyacın var. “Bunları yapan bir sürü video kanalı ve sosyal medya hesabı var hocam” dediğini duyar gibiyim. Haklısın, ama bazen ben de “Google’a bakarız ya” diye yola çıkıp en nihayetinde “Keşke birine sorsaydık” diye bitirebiliyorum olayı.Google’a gitmeyenler için örnek sorular (bir kısmı da yapay zekâya gitmiş). Neyse, geriye kalanlarla devam edelim.

  • İngiltere’de yüksek lisans başvurumu nasıl planlamalıyım?
  • Akademik kariyer yapmak istiyorum, nasıl hareket etmeliyim?
  • Tekin Hoca’dan akademik kariyer yolunda neler ögrenebilirim?

Koçluk Seçimi

Eğer net bir hedefin varsa ancak bu hedefe ulaşmak için motivasyonunu korumakta veya eylem planını oluşturmakta zorlanıyorsan, burada sözü çok uzatmadan “Yolunu bilmeyen evinde kaybolur” sözünü bırakıyorum. Sen anlarsın bir şeyler.

  • Almanya’da mühendislik yüksek lisansına kabul almak istiyorum. Nasıl ilerlemeliyim?
  • Yoğun başvuru sürecinde zamanımı ve enerjimi nasıl daha iyi yönetebilirim?
  • Tekin Hoca bana başvurumu tamamlamam için ne tur farkındalıklar kazandırabilir?

Danışmanlık Seçimi

Eğer sürecinde belirli bir sorunun varsa ve bunu çözmek için uzman desteğine ihtiyaç duyuyorsan… Şimdi kendi problemini çözebileceğini elbette düşünüyoruz. Sonuçta herkes kendi problemini çözebilir, ama kimisi bunu üç günde yapar, kimisi üç yılda. Danışman, bunu en kısa sürede ve gerektiği biçimde yapmana yardımcı olur. “Hocam, bunu ne kadar kolay çözdünüz bir dakikada!” Ne diyor Picasso: “Hayır, bu 40 yıl artı bir dakikamı aldı.”

  • Yurtdışı eğitim için motivasyon mektubumu nasıl profesyonelce hazırlayabilirim?
  • Hangi ülke ve program akademik hedeflerime daha uygun?
  • Makalemi hangi dergilere gönderebilirim? Tekin Hoca yöntemi hakkında değerlendirme yapabilir mi?

“Peki hocam, sen hangisini tercih ediyorsun?” dediğini duyar gibiyim. Aslında burada benim ne sevdiğimden ziyade senin neye ihtiyacın olduğu önemli. Dikkatli okuyucumuz bunu fark etmiştir (Bunu hep yapmak istemişimdir). Hangisini tercih ederim sorusunu, “anlattığım sıralamaya göre” diyerek cevaplayayım.

Özet ve Sonuç: İhtiyacınıza En Uygun Destek Hangisi?

Umuyorum ki mentorluk, koçluk ve danışmanlık arasındaki farkları biraz olsun anlamak için kaleme aldığımız bu yazı (ki kalem kullanmadığım için biraz garip hissettim şimdi), aradığınız destek için doğru karar vermenize yardımcı olur. Her bir destek mekanizması değerli katkılar yapma potansiyeline sahip; ancak doğru zamanda doğru yöntemi kullanmak, başarılı olmak için gerekli.

Doğru yöntemi seçmek, ihtiyaçların net tanımlanmasıyla başlar. Çünkü her dağa aynı yoldan çıkılmaz. O zaman yanıtlanması gereken sorumuz: Benim şu anki ihtiyacım nedir? Bunu belirlemeden destek aramak, yemek yapmadan tuzunu atmak gibi bir şeye döner. İhtiyacını ve gereken desteği doğru belirlediysen, sonraki aşamalar için adım atmaya hazırsın. Mentor deneyimiyle ışık tutmaya çalışacak, koçun seni motive edecek, danışmanın ise yolu kısaltmana yardım edecek. Zaten öğrendiğin gibi hepsinin yoğurt yiyişi farklı olacak. Haydi, kalalım sağlıcakla.

***

Yazı hakkında görüş ve düşüncelerimi paylaşmak istedim diyorsan, iletişim sekmesine uğrayıp formu doldurabilirsin.

Benimle iş birliği yapmak, mentorluk, koçluk veya akademik danışmanlık hizmetlerim hakkında daha fazla bilgi almak ve fiyatlandırma detaylarını öğrenmek için iletişim sekmesinden bana ulaşabilirsin.